Tuesday, July 13, 2010
World Cup kan en theuhvin ka ring e
-Stephen Auhmun
Intihsiakna reng rengah Pakhatna nih kan tum thin a. Kan tlin ta lo a nih paw’n pahnihna. Chutiangin palina te, pangana tal te pawh. Chu chu intihsiakna-in a ken tel a ni. Kan en zawh tak FIFA World Cup erawh kha chu a mak ka ti ve angreng. Pahnihna ai khan Pathumna kha an han lawm zawk tlat ah!
In lo en ve hlawmin ka ring a, pathumna ni ta Germany kha. Khatia Uruguay nena pathumna nih chuha an inkhel zo, an chak chiah kha an lawm teh e. A tuk zan Final inkhelha chak lo zawka tang ta Holland erawh kha chu an lawm tehchiam lo a nih kha. “Pathumna Germany pawh an lawm te chuan keini Pahnihna zawk chu lawm tur kan ni. Hei leh chen min hruai thleng tawh a, thil ropui min tihsak a ni” te pawh tih ve awm! An lawm lo tih lah kha an hmelah a lang reng bawk si.
Kumin World Cup chu beisei aia hmain Football ram ropui an tla phuk phuk mai a ni a, FIFA hotute tan khan mang a ang duh awm teh e. Champion lai Italy an han tla a, chutah a hmaa finalist France an han tla ve leh bawk a. England, Argentina, Brazil te an tla phawk phawk mai. Second Round-ah khan Nigeria te, Ivory Coast te, North Korea, New Zealand, Croatia, Turkey, Russia, Columbia, tih vel kan hmuh hauh loh kha! Khatia an tlak zel te chuan Final khel tur pawh kha an awm lo thei mai dawn ni khan a lang a, rilru chu a hah duh khawp ang.
Kan hmuh, kan hriat, kan ngaithlak leh kan chhiar fo angin kumin World Cup chu beisei phalo tak tak player lar zet zet ni si an tam hle. Ronaldo, Kaka, Messi, Torres, chuti khati. Wayne Rooney pawh U Lalhnaia nen an inang reng – World Cup-ah goal an thun lo ve ve.
Brazil, Argentina leh Latin America ram danga footballer tam zawk te hi chhungkaw rethei tak atanga seilian, harsa taka football khel chho niin an sawi thin a, tak tak a nih leh nih loh ka hre lem lo. ‘Marawhchu, mak tih angreng deuh ka nei. Chutia rethei bakberha seilian ni si, an naupanlaia khawlaia pawnchhe hlawm an petlai video te an nei leh lawi si thin. Keini ramah hian en ta ila, 1990 hmalama piang te zingah naupan lai video (ball pet lai chu sawi loh) hrim hrim nei kan vang ngawtin ka ring. Nge ni’ang a, “Ani hi a la lar dawn! Nakinah chuan rethei taka a seilen dan te hi miin an la hre duh dawn a, chuvangin a pawnchhe hlawm petlai vel hi thla lo la te’ng” titu an awm zawk?
Kan lo upa ve ta a ni ang, 2006 World Cup te, 2002 World Cup te kha ka en ve hman tlat! 2010 pawh ka en.
Mizote hian football hi hmuhnawm kan tiin kan lawm hle niin a lang a, hetihlai hian World Cup-in a nghawng miahloh mi engemawzat ka hria. Chu’ng mite chu mi chi hrang hrang an ni hlawm a, World Cup an en loh chhan pawh a inang lo hlawm.
Pakhat chu a hming Lalnunmawia niin, “Mapui” tiin kan ko a, “eih” a ti thin. Ani hi chuan football hrim hrim hi a en ngailo law law. Tezawka leh Tevez te hi a hre hrang lo maithei. A en ngailoh chhan ka hre lo. A tui vaklo a ni ang. 2006 Final pawh kha kan en dun a, a en ve miah lo. Tintin a chhiar.
En ngailo ka hriat pakhat leh chu “U Kimtea” ania, a thiante chuan “LTKA” an ti. Ani hi chuan a tlangval lai chuan football pawh a khel ve thin a, World Cup pawh a en ve thin. Mahse, 2002 chiah kha mumalin a en. A dang chu a en mumal ngai lo. A chhan : A muthlu thin. Inkhel tan dawnah TV hmaah a thu ve a, a muthlu nghal hmeks a, inkhel zawhah “Tunge chak?” a tia, a tawk mai. 2002 kha chu chhunah kan en thin a nih kha.
En ngailo dang pawh ka la hria a, Brazil a tan thei lutuk ringawt. TV en chi ziazang a ni lo – a ruih bosan zel. Hming thup.
Guwahati – Thiruvananthapuram rel driver pawh khan “Ka en hman mang lo” a ti. A hnathawhna kha ni thum leh zan thum thang a ni bawk a, tihngaihna a vang ve bawk a ni.
Final en lo chiang bang dang ka la hria; Aizawl – Guwahati Capital Travels driver pahnih leh conductor, final zana duty te kha. Ladrymbai dhaba-ah thingpui in chawlh paha an en zawk te a nih loh chuan.
Mizoten football kan lawm kan ti a, ni e, kan lawm ngawt mai. Kan pawl ropui YMA pawhin tournament te hial a siam thin a nih hi. Inter YMA Golf tournament te chu kan neih ngai miah loh hi. Chutiang bawkin All Mizoram Open synchronised baseball pawh a awm lo. Football erawh kan inel tlut tlut. Footballer ropui hming pu ve ta pawh kan awm nawk mai.
“Zico tu-e-maw-ni-a” pawh kan awm a, “Gerrard-a pa” te pawh. Jerry Zirsanga ni silo Jerry Zirsanga ni ve tho bawk si te pawh kan awm. Kha kha a ni mai, Football chu. Mizo zingah “Tendulkar” in hria em? A nih loh leh “Dhyan Chand(mari)” ? Football te chu kan ngaisang em! In zawng in zawng ila chu “Makelele Ralte” te, “Baichungnunga” te pawh kan awm hial maithei a ni. Ka fapa pawh “Pedro” ngat! Keimah tak pawh hi “Gerrard-a pa nutei fanu pasal” ka ni ve tlat a ni.
Kahpah deuh deuhin.
Tun tum World Cup chu German team-ah mihang te an awm ta nawk mai ! His Excellency, mein fuhrer Hitler-a chuan hria se a sa tek tek ang chu! “Achtung! Achtung! Das Auto-ah hlang ula, Auschwitz-ah thawn vat r’u” a ti hial ang. He Germany team-ah hian Juda mi pawh an la awm thuai hial awm e. Khawvel hmasawn dan enin.
Mihang ho hi an daihzai ngawt mai. Nigeria te, Cameroon te, Ivory Coast team te kha en ila, mihang vek an han nia(h)! An va daihzai tak.
Korean ho kha team hnih lai an thawh thei a, an fakawm ngawt mai. A joint YMA ang deuhvin “Joint Korea” hming khan rawn chhuak ta se enge an an ang aw? Engin nge min mawlh ka hre law, Korea-in an khelh apiang khan, commentator te tawng zawng zawng kha “Mizo tawnga dub” ka lo beisei leh ringawt thin. Ngaiah ka neih tawh a ni’ang e. South Korea right back kha commentator te khan “Chaudhury” an ti niin ka lo hre ve ngar ngar a, mak ka ti angreng. Mahse ka hriatsual a lo ni. “Cha Du Ri” a lo ni zawk a.
Hming kan sawi ta rau rau, ka nuam tih zawng a ni leh ta tlat mai, Lawmte.
“Kaka” kha “Anelkaka” leh “Anelkanu” te nen ka hriatpawlh ziah nia! USA ami DaMarcus Beasley pawh kha commentator te tawng ringawt hriat chuan “The marks are Beastly” an ti emaw tih a awl khawp mai. Hming a nei sakawlh riau. A jersey hak number apiang kha “Number of the Beast” a ni ber e. “Landon Donovan” tih te kha a “Dono” lai tak kha Hindi a ang!
Spain ah khan “JESUS” a tel mauh mai! EMMANUEL Adebayor nen chuan unau an nih hmel bawk si lo. Japan khan “Hero” HONDA an nei a, India chuan “Mr. Bajaj”! Chile-ah emawni, “Tello” kha a tel mauh mai bawk. Kumin chu Brazil team-ah ‘Zinho’ an awm mang hauh lova, Uruguay ah khan “Diego” pali lai an awm thung nia. South Korea-ah khan Ji Sung-a nilo “Park” dang an awm ve. “City Park” te, “YMA Park” te, “Kawngsira Park” te an ni mahna!
Hnam hla an sa lai kha in lo chik ve hlawm emaw chu. Kei, ka lo chik mang hleinem! Cristiano Ronaldo khan group stage ah khan an National Anthem kha a sa ve ngai miah lo nia. A hnuah kha chuan a sak ve al al kha. A tenor-in ka hria. Khatia a sakloh chhan kha politics a ni mahna: Portugal – Madeira politics. Germany hovin “Nangma thil ropui” thluk ru-a an sak thin pawh kha a German fir lo ho khan an sa ve ngai mang hauh lo. Oezil, Khedira, Podolski tih vel ho khan.
Japan ho hla kha a bu ang thlapin a mawilo. A tawp dan te kha a laklawh ropui, kan Jana Gana ang mai – a tawp dan kha a mak. Kan Jana… pawh hi ‘fa’ in a tawp tut hi! Spain leh Argentina ho hla kha a thiam ve lo nih a zia phian – a thu (lyrics) a awm ve miah lo a ni ang, tumah khan an hmui an phun ngai lo. A thu awm nise a ram pumpui maia thiamloh vek thu khawiah awm suh. “Oh say, can you see…” pawh kha American player ho zingah khan thiamlo an tam. “In the land of the free and the home of the brave…” tih lai kha chu ka hre ve tlats. A solfa thiam deuh khan Brazil ho hla kha a solfa-in han dah chhin teh u, a mak si. “Soh soh doh, soh doh re mi, re mi fe taaa…” tih vel niin ka hria.
Opening leh Closing ceremony kha an ti ropui ngawt mai. Halpuah leh halmawi chi hrang hrang lah an ngah. Shakira pawhin tlangval tam tak rilru a ti hah thin teh e! Mak ka tih ve mai mai thin chu India ram pawna event liantham hi TV-ah ka lo hmu ve zeuh zeuh tawh a, Chief Guest te pawh an nei ve thin tho bawk sia, inhmelhriattirna leh thusawi a awm ve ngailo bik.
“Tunah technical committee te in thuthmunah lo ding ula; khaile, refreshment sub-committee member te. Ani hi sum leh paia nasa taka min puitu ania, lo ding ve hrim hrim teh se” tih ang chi kha an ti ve miah lo. FIFA President “Dr.” Sepp Blatter leh South Africa-a kohhran hruaitu langsar “Rev. Dr.” Desmond Tutu te pawh khan kutphah tiat vel badge danglam bik ang chi an bel pawh ka hre lem lo. Kan nau pakhat lah chuan an ram hruaitu ropui kha “Rev. Nelson Thangdela” tiin a lo sawi ve chamchi bawk.
World Cup tlem azawng ka en ve ta a, a kuma tin hian thil chhinchhiahtlak engemaw a awm ve deuh ziah nia. A bul tan kum, 1930 kha chu ka la hre hman lo deuhva, mahse an vawikhat telna-ah Uruguay an champion ringawt tih kan hria. Kuminah Lampard-a pet goal, goal leh lo kha a lar viau. “Hun hnuhung-a” Ghana ho penalty thelh nen. 2006-ah Zidane-a’n Materazzi a sik vangin a lar hle a, English referee Graham Poll-a’n game khatah mi pakhat hnena Yellow Card vawi thum a pek a larpui viau bawk. 2002-ah lah Rivaldo na der vial tawp tawp. 1998 ah kha chuan French defender Laurent Blanc leh an goalie Barthez-a te “Lu-Kiss Policy” kan hmelhriat kha. 1994 kha a ni maw, mak tak maia Bulgaria an rawn thlen san ve em em rikngawt kha! Stoichkov kha ka hre ve tat. 1990 kha chuan kan la nau fu mai. Mahse, khami kum khan “To be Number One” a lar berin ka hria. Argentina-in Cameroon an hnehloh nen. ’86 chu ka hre ve pha vaklo, Maradona a lar tih bak.
A hrim hrimin mumal taka 1986 World Cup la hria, tuna nula-tlangval la ni bawk si an awm a nih chuan, chu’ng mite chu an puitling tawh el el ngawt ang! Khatih lai khan Mizoramah TV a la awm mumal lova, Cable TV phei chu khawiah! ‘Doordarshan’ pawh ‘India’ a la ni. ‘Perfume’ pawh ‘Scent’ a la nia, Hockey an ‘thah’ dan pawh captain ve vein an tiangkawm inkawkalhin ‘thlik-thlawk-thlik-thlawk-thlik-thlawk –thlirrrrrrrr’ an la ti thin. Ka hre ve pha tlat nia.
Tichuan kumin World Cup chu Zulu naupangin “In ang awww” a rawn tia, chutah half-time ah Shakira-i’n “Uak-a, Uak-a” a rawn ti leh a, khap burna ramah a inhmeh thei lo fo mai niawm tak a ni.
Politics kha kan sawi a, ka’n belh te’ng. Khatia Spain an champion khan an defender, Barcelona Captain ni bawk Carles Puyol-a’n trophy a tlankualpui lai vel khan Spain flag nilovin Catalunya flag a bat vel a nih kha. Awmzia a neih duh hmel ka ti.
Politics chu sawi leh lo ang. Ka hre ve tak tak lo.
Monday, April 12, 2010
Wednesday, March 31, 2010
Hming pum
Kei chuan hming hi a 'set' kimin ka nei thlap mai. Chuvangin, passport dilna velah pawh Surname tih angrengah ka buai ve dawn lo.
Buaina ka neih erawh - Passport chu lo nei ta tehreng pawh ni ila, chu ka passport chu hmang tangkai tur chuan rampawna zin a ngai a, PAWISA ka nei lo!!!!
Monday, December 7, 2009
Thu ho chi hrang hrang
2. Naupangin thil an eia tui an tih viau hi chu puitling hian han eichhin ila, a lo tui viau zel
Wednesday, September 9, 2009
Ka phai zin thu
A Hmingin Phaiah Te Ka Kal Ve Tawh, A Hming Mai Maiin
¢ Stephen Auhmun
Pawl kua kan zir kum a nia, ka la hrereng mai, December thla a ni nghe nghe, kum 1994. Kohhran programme-ah Guwahati kal a ngai a, kal hma ni chiahin kal ve turin min ti a, ka va han phûr tehlul êm!! Kolasib-ah kan chhûngte an awm nual avangin he hmun thleng hi chuan ka kal ve fo a, chuti tih lohvah chuan ‘Phairam’ awm dan tur hi suangtuah pawh ka suangtuah thiam lo a, Bhaga phai phei kawng chu engtiang taka ngîl nge a nih hre turin truck driver hmelhriat pakhatmah ka nei lo bawk. Ka vawi khat vairam hmuhna tur a nih ve tak chu.
Ka châk et et a ni.
“Engatinge night bus hi zânah kher an tlân thin le?” ti thintu kha a seat dûpah ka thu thâwp ve ta sat mai. Bus chhûngah chuan ka mu mang lo a, mumang pawh ka nei lo. Kan kal thla zel a, mi’n ‘Meghalaya chu a vawt lutuk’ an tih ka hriat ve tawh avangin mi an ve ngei ka duh si a, Sonapur lei kan han thleng chu vawt ta riau hian ka han hre ve bawk a, mi ningkhâwng chu man ve tak ka ni.
He lei (bridge) kan han pel fel chu, awi karei karei! Kan bus min suam ta mai. Kan bus suamtute lah chu henglaia ‘vai’ kan tih ang, an hmêl kan hmuha kan duh theihna tura hmel mawina reng nei lo te an ni hlawm a, thinrimthlak tak a ni. Bus hnunglamah kan chuang a, kan vannei ngawt mai ka ti. A hmalama thuho kha chu an neih zawng zawng an laksak vek hlawm a; ‘zawng zawng’ tih lemah an thil hlu neih zawng zawng. Kei chuan engmah ka chân ve hauh lo. Bus hma darthlalang chu heng vaichhe ho hian an vawchhe bawk a, driver an hliam bawk. Theiriat an tia mawni, Melriat an tia mawni, Khleihriat an tia mawni, Chhûra ûmpui mu hriat an tia mawni? Chumi khaw police station-ah chuan kan in-report hnu chuan kan kal leh ta poh a, kha’ng kan chuanpui te thil hloh kha hmuhkir sak leh tak maw?
Shillong chu a mawi ka ti hle mai; a vawt ka ti kher mai bawk. Bus-a kan chuanpuite zawng zawng chu he hmunah hian an chhuk phiar a, keini pali chauh chu Guwahati thleng tur kan awm ta, driver pakhat chauh nen. Bus darthlalang keh leh zan khawvawt avangin a tlan chak theih si lo a, Shillong leh Guwahati inkâr pawh dârkâr ruk zet kan tlan a, zan a nih tawh avangin Borapani pawh ka hmuh loh phah.
Guwahati-ah chuan ni li kan châm a, kan haw leh a, kan tluang lo leh pek. Direct bus a awm loh avangin Badarpur thleng ticket kan nei a, he hmun kan thlen hian vaihovin min khawih an lo tum a nih chu!! Hemi kum hi driver Lalsangzuala thah a nih kum kha a ni a, Aizawla vai dawr tam tak suasam a nih kum kha. Ka la nau ve bawk a, ka hlau teh asin! Kan awmna hotel an rawn hual khup khup mai a, kan thianpa pakhat phei chuan sawi se, ‘vaiho chu an tam khawp a, a thimin an rawn thim mup mup’ a ti hial awm e. Kan vanneih asiamin kan hotel thlenna pa-in min lo chhan hlauh a, a lawmawm dangdai teh asin. ‘Mizoram ni ta se kha vaipa’n kan chunga a tih ang kha ka ti ve ngam ang em aw?’ ka ti hnuhnawh fo mai. Zuk zawnchhuah leha Grape Wine khilai hial tur a ni - a rui kher nâng!
Ka damchhûnga a vawi khat na’n kum 2001 khân rêl ka chuang ve chauh. Kohhran zârah bawk. “Kerala kal tawh zawng thingthi rawh u” ti ta se a khûp bâl zingah ka tel ve thei reng tawh mai. December thla bawk a ni a, chhim kunah khuan kan zuk kal a, thla khat zet kan thang. Min hruaitute an fel a, kan kal lamin harsatna engmah kan tawk lo.
Haw lamah a ruala kan haw theih tak loh avangin chinchâng hre lo thah mi pariat kan haw tlâng a, kan buai angreng khawp mai. Guwahati thleng tur rêl direct kan neih loh avangin Chennai leh Kolkata-ah rêl thlak a ngai a, a manganthlak hle. Rêl nan loh palh te kha kan han hlau lailêng khawp a, a chhuah hun hma darkar li-ah chuan station-ah kan thu rân tawh zel. Hemi tum hian alawm, hmun tlawh tam nih ka duh avang khan rêl din apiangin ka chhuk a, Salem, Vishakapatnam, Coimbatore, Bhubaneshwar leh khaw lian dang dang ka kal tawh ka tih ve zuah zuah theihna chhan pawh ni. Insawitheih nuam ti mi, kei ang tân chuan a tihchi zêk asin.
Ka nu laizâwn te nena Kolkata kan kal zet kha aw! Rêl bawkin. Vai milian choka anga mawm hmak mai vek hi an ni a, rêl kal laiin zunram an thiar ngam silo; stationah toilet hman phal a ni bawk si lo! Buaithlak hlawm tak an ni. Hmeichhe bazar pui chu a hahthlak em mai, nupui pawh hi neih loh tawp mai a nia ka duh rum rum ni!
2003 kum kha ni ta-in ka hria, zirlai hruaitute hnung zuiin Guwahati-ah bawk kan kal a, motor kan keng a, nuam kan ti hle. Mizoram House kawtah tak mai khuan kan motor chu maruti car-in a rawn su nghing lawih pek a, Badarpur ang mai khan phai vai hmelchhe rimchhe tawngkam chheho an rawn pung khawm leh chiam pek. Ka thiante zawng leh kan driver kha chu Mizoram House-ah an tlan lut hman a, motor seat hnunga chuang ka nih avang khan an tih ang chu ka ti ve hman ta lo! Vaiho kuttum leh kutphah leh pheikhawk chu ka bek te, ka dâr te, ka biang te, ka mawng te leh a remchang apiang chuan ka lo block ta siah siah mai lo thei lova, ramdangmi hmusit mai lova thiana siam har ka ti ngei mai, khami tum zet kha chuan. Anni, ka hmai leh taksa pêng danga an kuttum rawn thlahdah tute pawh khan an harsat niin ka hria, min tihdan êm êm kha!
PCO pakhata min hnuklut tu kha i titha e! Tikhan min lo ti lo la chu Vairengte atanga Aizawl inkar YMA ten kawng tluanin min lo hmuak mai thei a ni. Ka duh hleinem, rih ana; pawndum a tel ngei dawn si a! Ka neih zawng zawng Rs. 500-in ka inkhulchhuak ta a nih kha. Tu berin nge ka pawisa kha chang ta ni?
Tlemlai deuhva Bagha phei chhiat êm êm lai khan ka thianpa Hruaia nen kan kal ve bawk tak e. Dholai-ah kan chuanna bus a tâng a, loh theih lohva zan riah a ngaih avangin mi dawr bathlâr-ah kan riak tawp. Nge bus chhûng a lum viau vei. Thosi seh hi thak kher lo se, natna hrik te hi paipawn khanglang lo se, thlawk ri vê vê kher lo se chuan an khamkhawp thisen thehchhuah hi a lo uihawm hauh lo tih hemi zan atang hian ka hrechhuak chiang khawp mai.
Mi thenkhat chuan phai kal te hi eng he hu-ah an ngai lem lo. “Naktuk enge i tih dawn?” han ti ila, “Delhi ka zu kal lawk teh ang,” te hi an ti sam leh êt thin; chu mah mah thlawhtheihna in. Keia phai kal ve tur hi chuan |huampui ka pan tlângpui a, midangin Lêngpui an pan laiin. ‘Pui’ theuh theuh kan in pui hleih hlawm ngawt mai. A la kal ve lo te lakah chuan ka intithei ve em em reng tho nia. Tih tak êmah chuan ka thian thenkhat, night bus chhûng pawh la hmulo leh Silchar a awm tak tak pawh ringlo an awm ve tho êm! Ka thianpa pakhat chu a vanneih a siamin (?) serious vak lovin a damlo hlauh a, Guwahati a hmuh ve phah tak e. Chuti ni lo se khawiah!
Keimah Ramfangzauva.
Thursday, August 13, 2009
Zeldin Titi
Adama leh Evi hunlai khan mobile te hi lo nei ve tawh se chu aw! Network Busy a awm khat ve khawp ang. ‘I biak duh line hi…’ chuti khati te kha a Aramaic emaw a Hebrai tawng emaw khat khan an sawi zuah zuah thin ang chu.
Huan sir kil khawi’ maw laia Adama lêng kha Evi’n an missed call vel ang a; a nih loh leh ‘Koge om? Nai ltk ce. Kom tur dag an om c lo. Lo haw tuai2 rh’ tiin SMS a thawn thin mai thei a ni. Adama-te pahnih kha khawvela hmelhriat ngah lo ber pawl an ni hrim hrimin ka ring a, VC inthlanah chuan an tling lo ve chiang ngawt ang.
Babel in sâng an sak lai khan 'crane' awm tawh se chu an hna a sâwt ngawt ang mawle! Black & Decker electric drill te kha han nei se chuh! Balu leh brick ilo fahran thiarveltu truck driver te khan an bungraw phurh kârah ‘a sen chi’ phurh rûk nachâng hre ve hlawm tak maw? Pân hnah leh zikhlum tukri ringawt an phurh tel chuan an hlâwk nêp deuh ngei ang mawle.
Nova khan Vishakapatnam lawng tuk thiamte rawn hauh lovin a lawng kha a sa zo thei a, a fakawm ang reng. Sarivaithun leh thangnang khalhluh tur kha an ramah a vâng ve hlein ka ring thin. Broiler âr chu a harsa lo ang – a ramtla chi an ni lo a, mi vulh lai, a bâwm chawpa khai nawlh kha a ni mai dawn a. Thosi leh vaihmite a lo hmaih lui lo kha chu a pawi ka ti thin – a bikin Silchar kal nikhuain.
Lota nupui kha chi satliah nge a nih ang 'iodized salt' ngat? Bêlchiang ila chu TATA Salt, ISI chhinchhiahna chuang a ni mai thei a ni. Ninevi khaw mipuiho kha chu bei an ti dawng ve thin ngawt mai. An naupan lai atang rengin lehkha an zir peih lo hlawm ang chu aw! Thu awih lo hlawm lutuk mai. An tlangvâl te paw’n Dendrite hnim nachâng te kha an hre mial mai thei a ni.
Isaka khan Esaua leh Jakoba hnen atang khan Birth Certificate lo phût nachâng hria ni se chu khati mai mai khan ‘a dil loh zâwk’ malsawmna a pe lo tur!
Jakoba fate zingah khan zaia intihsiakna-a lawmman la te, boxing-a semi-final thleng te, buhfai bag sehkkawh zo te, Hindi thiam deuh te, sports goods dawr nei te pawh lo awm ta se a mak vak lo ang. An rual ang reng em mai. Aigupta lal te pawh an nih nawlh nawlh rêng kha.
Josefa khawsakpui tumtu, Potifer-a nupui khawsazia hawr hawr kha! Oriflame, Mary Kay tih velah a insêngso nasa ve thei ngawt ang – awm se chu.
Sakhaw lam kaihhnawihin zêldin thu kan bâwl a, mi ngêng a chhun tan tlat mai!
Thlânrawkpa Khuangchawi kha! ‘Thlânrawkpa’ a ni hrim hrim hi a pui ve tawh hrim hrim. A hrim hrimin ‘Thlânrawkpa’ sâp hming hi ‘Tomb Raider’ a nih duh hmêl. ‘A thei hlei hlei a thei hlei hlei’ an tia, ‘Thehlei’ a lo ni ta a. A âwm ang viau. ‘A zawhtê mange’ an tia, ‘zawhtê’ a lo awm leh a. Hei pawh a nih duh hmel khawp mai. ‘Hei chu a nghawng a va sei ve mawle; sanghawngsei ti mai ang’ an ti leh te pawh kha a la dik thlup. ‘Kêl’ kha engvanga kêl ti ngawt nge an nih erawh ka thil hriat châk a tling.
“E! Hei chu a va han kêl kher em ve e! Hming dang vuah chi pawh a nih nek loh hi. Hming dang kan pêk chuan ‘a inhmehlo lutuk’ tiin thangtharin min la dem mai ang. A hmêl en reng reng paw’n kêl chiah chiah a nih hi. Sawi thui duah pawh a ngai lo. Tihngaihna dang a awm tawh lo. Kêl i ti ang u” tiin Organising Committee chuan thuchhuah siamin an tarlang ni ngei tur a ni.
A nung chunga Pi Hmuaki an phûm avang khan Shakespeare-a kha a lâwm hian ka ring alawm mawle! Chuti ni lo se Pu Shakespeare-a te, Pu Mozart te ho khan hla phuah tur an nei tawh lo ang; Pi Hmuaki’n a phuah khalh vek dawn si a. Lo phûm lo se chu kan pi leh pu ten ‘Jai Ho’ an ti thap thap anga, hmun thenkhatah phei chuan an lo ‘Bematuale’ tial râng nuaih nuaih ang chu.
Hlaphuah kan sawi ta law law bawk a; tunlaia phuah chu ni se, “Lêngi nena luia lengngha kan chhaina” tih te kha “Mary nen last week-a steam bath kan tihna” tih a ni mai thei (A bass-in ‘Facial leh manicure pawh’ lo ti bawk ta se).
Khaw khat sai ram chhuahnaah ‘insulated carrier tiffin box’ nei kha chu an vannei awm bik. hianten aidu leh chakai an hmeh pawlh mawlh mawlh lain a tûk thum tûkah pawh chicken biryani with onion garlic an la ei ten ten thei dawn bik tlat. Dual sim phone neih a chi viau ang – midangin signal an hmuh loh lai paw’n signal an nei fo thei bik anga. An ramchhuak, sai padâwp an veh dân dân lai kha in lamah nula hovin big screen-in an lo en ngei awm sia, tlangval tan mark score tura tan a ngai ngawtin ka ring.
Khawhar ina lenkhawmna-a soundtrack neih that leh that lohvah vêng inelna a na phian mai thei. Live music-a ti thei vêng chu an tam vakin a rinawm loh. Khawhar in a len vak loh phei chuan a hnawk ang. Han ti ngawt ila; tun thleng pawh hian vêng tinin khawhar inah live music chu kan la hmang reng tho chu a nih si hi!
Chhûng tinin mahni ina zu bêl an neih lai, lal ina zu tui tha tha an tlan thin laite khan a fing fâl deuh tân chuan zu in phalna license lo neih thlip thlep a tha ang. A hunlaiin tangkai tam lo mah se tu leh fate rochun atan, nakin hun atan a tha dawn tlat.
Tui chawi nan khân ûm an hmang thin kha a ni a. A nachâng chu hria se êmping kha han laminate hmiah mai se, a hranpaa ûm phurh ngai lovin tui an chawi thei ni mai tur!
Khatia Lal Bengkhuaia’n sâp naupang hmeltha zet Mary Winchester a hruai haw khân a khaw thalaite zingah autograph dil nachâng hria an awm hauh lo mai kha chu a history zawnga chhût paw’n thil pawi a tling. British Museum-ah te khuan a lo awm mial em aw? Khutah khuan khawvel thil pawimawh chi hrang hrang a kim riau an i.
Pipute tawngkauchheha ‘Vân laia tla ang’ tih kha ‘Skydiving’ sawina a ni thei ang em?
Thil dang daih - thirsakawr hmuchhuaktu khan a siam zawh chiah khan a chuang chhin nghal ang em le? Keini khalh zirin ‘i tlûkna tur lamah cut zel rawh’ kan ti ang hian a tlûkna tur lamah a cut ve zel ang em le? Kan tlûkna tur lamah kan cut hian kan cut-na lamah kan tlu zel tho chu a nih hi!
A tlûk ve tho ka ring.
History kan en chuan kan hria ang a - Hundred Years War kha. Khatia kum za zet indo tur chu an la run ve fein ka ring a. Sipai za hotu thusawi tur âwm ang pawh a hriat theihin ka hria : “Hei, in hriat angin kum za zet kan indo dawn a ni a, history ziaktuten Hundred Years War tia chhinchhiah an tum miau mai si a, kan tan hle a ngai dawn a ni. Tunah ‘a lumûm’ in la ni rih a ni mai thei e. Mahse mangang suh u. Kum 10 (sawm) danah pawh promotion hmu ta ula, indo kan zawh hunah meuh chuan in lal tawh bêr bêr viau ang,” a tih duh hmel.
Animal Planet, Discovery Channel tih velin an la mamawh dawn tih hria se chu hmasâng Dinosaur ho khan an chetla lai vel video-in thla an lo la thlip thlep tur ania. Tunah lêm computer hmangin ‘a âwm ang thei ang berin’ an siam chawp a, a buaithlak riau.
Mihringte ai hian ramsa/ran te hi fingvâr zâwk (intelligent?) ni ta se, keiniho hi ‘mi huan’-ah bâwm chhûngah min dah ve khep khup ang a? Zâwng rual inbakkaih te hian thinrim zetin ‘zâwnga! zâwngsen’ an in ti ve phiar phiar mahna!
Kan sawi ang hian ran te hi lo fing zâwk ta tak tak se vawkpui tân bra hrên a hautak âwm reuh.
Sai diaper chu a lian dawn teh e. Huggies Dry ngat an hman phei chuan an in sêngso ve viau ang. An puitling har ropui si.
Khawpui lûn lai deuhvah chuan traffic police atan octopus an tha khawp ang.
Pu PL Lianding(pui)a leh Hmingsânga te chungah sakawr an chuang ang a, a inkawpin mihring tawlailir an hnûk mai thei (a hunlai azirin Wells Fargo tih emaw Assam Rifles tih emaw a intâr mahna). Phuihnam a awm remchan chuan uiin Zefir Mapuia talh phêt an tum bawk âwm si; an han rawh then thâw angah. Vawkin Mafaa leh Mamuana an sêr anga, zawhte malchungah Hruaia Chawngte a thu muthlu lep lep bawk ang. Beramin LPS Pro Fight Championship Vidpuia hmul an mêt hauh hauh mai dawn. Vaki-in Remruata Renthlei tawng an zirtir zet zet tur chu a hmuhnawmin a ngaihnawm viau maithei a, Uchangin Remruata Tonson leh Zoa Tlau an rêp tûr erawh...?
E khai! Hei chu ti leh lo ang. Ka til te hi lâk an tum riau riau ang e. A chi loh. Ka ti tak tak. Hetiang hi chu a uanna chi miah lo a nia!
Hming leh bawk
Hmânah, Rambuai hnu si-ah khan ‘Hming’ chungchâng ka ziak tawh a, chhiar a hlawh vak lo a ni ang, khawlaia min chibai lâwp lâwp ka tawng khât em mai.
Ka tih tur nei lo ka inngaihtuah lungpuam a, chhunzawma han tui hnih (Double water?) ka châk riau nia. Hming hoh theihzia hi!
Pâwl pakhat hian London atangin Mizorama an pawl dinhmun enfiaha rawn tlawhtu tur mikhual an nei dawn a ni awm e. “Hei, sâp ram atangin sâp mikhual kan nei dawn a, a hming chu Dr. Whitewash Commoditius ania, nang sâp tawng thiamah airport-ah lo zuk hmuak ta che” tiin pawl hruaituten an mithiam an tir thla a, an sâp hmuah chu a lo thleng a, NEGRO a lo ni e an ti. A hming atang ringawt chuan hriat a har bawk a ni ang.
Hming hi kan buaipui khawvel ngawt mai. Mizote’n Negro kan tih maiho hi kan hria ang a, USA-ah chuan tunhma chuan ‘Black Americans’ an inti thin a nih kha. Hnaivai deuh atang khan an rawn chawrchhuahna ram changchawiin ‘African American’ an inti a nih hi. Heti a nih chuan Africa-a la awm Negro-ho hi ‘African African’ an ni ve mai em? Hming dangdai tak chu a ni. Ka hmuhchhuah!
Mizo tawng duh fir deuhten ‘Hming chu kan sa thin a, kan phuah ngai lo’ an ti a, eng-a-pawh chu lo ni tehreng se, awmzia a neih leh neih loh te hi pawimawh tak maw?
“Thangmawia kha i hria em?”
“Tu Thangmawia maw? Geneva kal tawh kha maw? Nge chhiarkawp thiam deuh kha? Vaihlozial leh XXX Rum ti thei zet kha em ni zawk?”
‘Thangmawia’ theuh theuh an ‘thang’ mawi dan a inang lo hlawm teh e!
Rotluanga ka hre nual mai! Pakhat chu keini Holy Roman Catholic-ho berampu Bishop Stephen Rotluanga a ni a, ani hi chu ‘Stephen’ ve tho tih takah a tluang purh mai.
Rotluanga ka hriat pahnih chu Ho-Tluanga ni zawk awm tak an ni. Thu ho an hre hnem dun hle. Pakhat phei hi chu sakhuana lama ro ve tak a ni a, a hming thluk pawh hi ‘ka puan pho a ro’ tih-a ‘ro’ thluka thluk tur a ni - a hming hi. Rotluanga ka hriat pakhata chu ‘Ruitluanga’ ni awm a ni.
Vêng leh khaw hming thenkhat pawh hi han ‘twist’ remchâng tak tak a awm. Tamil Nadu state-a Vanakailamrapatnilingam ang te hi. Hetiang khaw hming hi awm tak tak ta se an primary sikul zirlaite an khawngaihthlak âwm. ‘Bye-heart tur a sei em mai’ tiin a khaw hming tawi zawk Tut-ah an pêm phah duh hial ang. Tut sawi tâkah chuan khawvela address tawi ber pawl chu ‘Nu-i, Tut’ tih hi a nih duh hmel.
Tlangnuam-a pianga seilian ka ni a, kan veng hming ang hi a ‘common’ lutuk a, a engemaw zawng takin that lohna a nei. ‘Kolasib’ hi a tha ang reng khawp mai. Eng ang pawhin google-ah han zawng ila, a ang hi a awm lo reng reng. Khawiah emaw chuan ‘Cola-Cheap’ a awm mai thei e. Chu khuaah chuan Coca Cola a tlawm khawp ang. Hetia ka tih avang hian mi rilru zim tuemaw chuan min lo haw leh ringawt emaw ania’nga, pawi ka ti dêr si lo a! ‘Veng hmangaih lo’ min lo ti leh thawt thawt ang chu!
Kan nau pakhat chu Hruaitluanga a ni a, amah ka belhchian châng hian ‘Tuaitluanga’ ni zawk se a inhmeh zawk ka ring fo. A nih loh paw’n ‘Chuaitluanga’ te emaw ni ta se.
‘Dinsanga’ hi Babel in sâng sakna-ah a tel ve duh hmel hian ka hre thin a, tu’n lo haw lo se, ‘Muanpuia’ te’n mi an han vau khur khur mai hi chu an inhmeh lo tih châng ka nei.
‘Lalhmachhuana’ inkhawm ngai hauh lo ka hre nual a, a then phei chu ‘Nupuia chhungte Hmachhuana’ tih zawk âwm an ni.
Ka hriat pakhat phei chu ‘Retheih hmachhuana Chapova’ ka ti rilru. ‘Dul-Hmachhuana’ te pawh an awm a, hei phei chu ka phuahchawp lova, hriatpuitu ka nei thlap.
Kan hmingah hian ‘Lal’ kan hmatheh ang reng a, hei pawh hi bihchian a tul. Mi thenkhat, an hminga ‘Lal’ tih tel te hi zawt ta ila, a then hi chu ‘Sailo Lal’ behchhan te, Rajput Lal, Mughal Lal, Tuqhlaq Lal, Khilji Lal behchhan te an ni maithei a, ‘Lal Mohan’ behchhan te pawh an awm ta ve ang. ‘Lal Mohan’ chu ‘Rosgulla’ ai chuan an tawngkam pawh a thlum zawk hrim hrim ang.
In hming te hi kan phuah thin a, ‘Villa’ a lar hle; ‘Rûn’ nen. Kan thianpa pakhat Ngurthansanga Sailo in chu ‘Suangtuahna Lipui Rûn’ a nia, a sâp tawng chuan ‘Magnificient Lake of Imagination Villa’ tihna ni maw? A thenawmpa in kha chu ‘Dahlauna Tuihâwk Rûn’ a ni maithei e.
Footballer lâr Rooney hi Mizo chu ni se a in chu ‘Rooney Rûn’ tih sak ila, amah hi chuan a nachâng a hre dawn dêr si lo a, a lawm ve ngawt ang. An inneih mohruai ho pawn “Rooney-a Rûn in chhungah, Rooney-i a lawi dawn e” an ti thap thap ang a!
Mihring hmingah bawk chuan lo let leh ta ila. Amah chu milâr a ni a, ‘Mafa-a’ a inti thin. Internet Google-ah bawk he ‘Mafaa’ hming hi ka zawng a, ‘Miami Academy of Fine Arts Association - MAFAA’ tih vel a hmasa pawlah a rawn lang. Lâr a intih vei nen.
Zozam-a a thuziak kan hmuh thin Pu HC Vanlalruata hming hi hnam dang hnena chiang taka hrilh dawn chuan ‘Aids See Vuhn-lull-rooata’ tia hrilh a ngai. Mak tak a ni. ‘Lalvawna’ tih te hi saptawnga ziah dawn chuan ‘Lull-Vaughn-uh’ tih a ngai tlat.
‘Henry’ hi mak ka tia’ ni. Keini’n ‘Hen-ri’ kan ti mai thin kha a nia, Europe football kan en hnuah ‘Awn-ri’ a rawn ni tha leh vel. Tunah chuan kan zaithiam zingah pawh ‘Awn-ri Varte’ tia koh ngai pawh kan neih phah ta hial. A nau zaithiam hmeltha lâr zet pawh hi ka hnam dang thian pakhat chuan ‘Mummy Varte’ niin a hre tlat pek a. “Nula a la ni bawk sia, ‘Mummy’ in ti bawk sia” a ti a ti mai.
‘Hmangaihi’ nih te hi a tha. “Heti teh hrep chuan kan innei thei ta lo a ni e. I duh duh la la, chhuak mai rawh, HMANGAIH”tih te a ngai tlat. “Ka hmel huat zawng tak i ni, HMANGAIH”
Pasalte tan chuan nupuite ‘Ngaizuali’ an han ni vûng mai hi chu a thlamuanthlak âwm ngawt mai. Min huat em em lai paw’n ‘Ngaizuali’ an han ni tlat angah!
‘Hmingsanga’ hi ‘|hingsanga’ ni zawk tur a ni. A nih loh pawn ‘Hîngsanga’ te ni ta zawk se a inhmeh ang.
Rotluanga chungchangah khan let leh lawk ila.
“Tunge i hming”
“Zefir Mapuia”
“I pa hming”
“Zefir Hausiama”
Mizo hi chuan hnam hming kan dah hmasa ngai lo tlângpui a nih si hi.
Sap sikul chhuak tih takah sap hming hi chi hrang hrang sawmhnih chuang ka hre ve a, mak tih deuh deuh ka nei nual.
‘Julian Troubledwaters’ tih te, ‘Valentino Police-catcher’ te hi. Milar kan hriat theih chinah pawh ‘Southgate’ te ‘Woodgate’ te, ‘Townsend’ te an awm hi. |henkhat rilruah phei chuan ‘Seaman’ te pawh a lang ang chu.
Mizo zingah hming inang kan tam lutuk tiin hmanah ka sawi vak vak tawh a, keini chang kan lo ni bik lo tih tun hnuah ka hre ve chauh.
Tun hnaiah hna lam thil vangin sorkar laipuiin a rawn tirh ‘lal’ deuh deuh te lo dawngsawngtu-ah vawi thum ka tang a, hmun hrang thah - Chandigarh, Manipur leh Delhi atanga rawn kal an ni na a, an hmingah ‘Singh’ a tel vek! Sardarji an tel miah lo lehnghal!
India rama ‘Singh’ tam zia hi! ‘Singh’ ringawt hi sing tam tak an awmin ka ring a, Punjabi phei chu ‘Singh’ ni deuh vek tura ngaih an ni. Te ti ila, an zaithiam lar te chu ‘Daler Mehndi’ te ‘Sukhbir’ te an ni leh lawi a.
Kan Manipur thenawmah pawh khian Singh hmingpu an tam viau niin an sawi a, a dik ang - ka hmelhriat pakhat pawh a hming chu ‘PC Sharma’ a ni tlat. “Now, let us request Mr. Singh to sing a song”
Keini Catholic ho hian Mithianghlim hming kan chawi thin a, kei pawh Stephen ka nih vah mai hi. Kan thianpa pakhat pawhin fapa a nei thar ve a, hming sak tur an hre ngang lo a nih hmel a, Bible an keu an keu a, a tawp a tawpah ‘Nebukadnezzar |hattumhluana’ an ti ta a ni awm e.
Hnam hming sawi takah chuan miin ‘Auhmun maw nih?’ tiin makti takin min zawt fo? “Chu chu Irish hnam pêng pakhat emni?” min tih loh leh “Russia kehdarh ta-ah khan a khawi ram berah khian nge Auhmun ho chu an awm?” min ti fo. A âwm viau. Ka hmêl chauh en an ni thin bawk a.
Keini AUHMUN ho hi Pachuau tha mi, Chuaungo (em em) Auhmun kan ni ve tlat. Khawvelah tu tu hi nge Auhmun min tih chuan ka chhanna chu “Kei leh ka fapa” tih a ni rih. Inti Auhmun satliah ka ni lova, ka phuahchawp pawh a ni bawk lo. Tlat mai a!
Ka fapa nen hi chuan Chuaungo Auhmun laktlak awmchhun kan ni rih tlat - official tak chuan!
A saptawngin -
“What’s in a name?”
“Alphabets!”